[PEHLİVAN]

MANİPÜLASYON TÜRLERİ

İçerikleri itibariyle iki tür manipülasyon vardır:

Bunlardan ilki, bilgi bazlı manipülasyondur.
Bilgi bazlı manipülasyonlarda, yatırımcılara şirketle ilgili yanlış ve yanıltıcı bilgiler verilmekte veya şirketle ilgili gerçek olmayan bir takım söylentiler çıkarılmakta ya da açıklanması gerekli bilgiler açıklanmamaktadır. Bu tür manipülasyonlar bilgisel etkinliğin sağlanmadığı, şirketle ilgili bilgilerin yatırımcılar tarafından kolaylıkla elde edilemediği ve asimetrik bilgi dağılımının söz konusu olduğu piyasalarda daha sık görülmektedir.

İkinci tür manipülasyonlar ise, işlem bazlı manipülasyonlardır.
İşlem bazlı manipülasyonda işlem yapanlar, asıl niyetlerini gizleyerek, yapmış oldukları alım ve satım işlemleriyle menkul kıymet fiyatlarını etkilemeye, yapay piyasa oluşturmaya çalışmaktadırlar. Kamuyu aydınlatma yükümlülüklerinin bulunmadığı veya sınırlı olduğu, dolayısıyla şirketle ilgili bilgilere yatırımcıların kolaylıkla ulaşamadığı, genel yatırımcı profilini kamuya açıklanmış bilgileri analiz etme ve değerlendirme yetenekleri sınırlı tecrübesiz bireysel yatırımcıların oluşturduğu ve asimetrik bilgi dağılımının söz konusu olduğu piyasalar manipülasyona daha elverişli bir ortam yaratmaktadır.

Ancak, işlem bazlı manipülasyon yasal görüntülü işlemler ile gerçekleştirildiğinden, çok farklı tekniklerin uygulanmasına elverişidir. Dolayısıyla teknolojik gelişmelerin de, manipülatif tekniklerde kullanılması mümkündür. Bu nedenle, gelişmiş ve sıkı denetim mekanizmalarının bulunduğu piyasalarda da işlem bazlı manipülasyon görülmektedir.



MANİPÜLASYONA İLİŞKİN YASAL DÜZENLEMELER

Piyasalar üzerindeki olumsuz etkileri nedeniyle, manipülasyona ilişkin olarak
ceza hukukunda yer alan dolandırıcılık hükümlerinden ayrı bir suç olarak düzenleme yapılması ve bu konuda belirli işlem türlerine yasaklamalar getirilmesi ihtiyacı doğmuştur.

Konuya ilişkin olarak Sermaye Piyasası Kanunu (SPKn).nda da düzenlemeler
yapılmış olup, söz konusu düzenlemelerde yer alan suç tanımlarına ve suçun
unsurlarına ilişkin ayrıntılara aşağıda yer verilmiştir:

1- İşlem Bazlı Manipülasyon (SPKn md. 47/A-2)

İşlem bazlı manipülasyon SPKn.nun 47 nci maddesinin (A-2) bendinde
düzenlenmiştir. Anılan düzenleme, .Yapay olarak, sermaye piyasası araçlarının, arz ve talebini etkilemek, aktif bir piyasanın varlığı izlenimini uyandırmak, fiyatlarını aynı seviyede tutmak, artırmak veya azaltmak amacıyla alım ve satımının yapılmasının. 2 yıldan 5 yıla kadar hapis ve ağır para cezası ile cezalandırılacağını hükme bağlamıştır.

a) İşlem Bazlı Manipülasyon Suçunun Maddi Unsuru:

SPKn md. 47/A-2 hükmündeki suçun maddi unsuru .sermaye piyasası
araçlarının alım ve satımı.dır. Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarının belirlenmesinde arz ve talebin ekonomi kuralları çerçevesinde sağlıklı biçimde oluşmasına ters düşen herhangi bir alım ve satım, piyasa kuralları içerisinde .yapay. olarak nitelendirilebilir.

Yapay alım ve satımın .elverişli. olması, yani sermaye piyasası araçlarının fiyatlarında yapay bir şekilde artış veya düşüşe yol açabilecek ya da aynı seviyede tutabilecek nitelikte bulunması gerekir. Alım ve satımın yapay, hileli veya gerçek olması maddi unsurun varlığını etkilemektedir. Kendinden kendine işlemler (wash sales) veya tarafların işlemden önce anlaşarak aynı fiyat ve aynı miktardan, eş zamanlı olarak girdikleri emirlerin karşılaşması sonucunda gerçekleşen işlemler, manipülasyon için kullanılan klasik yöntemler olmakla beraber, manipülatif alış ve satışlar bu yöntemler ile sınırlı değildir.

Gerçekleştirilen işlemler, sayılan iki tipteki gibi hileli olmadığı halde, madde hükmünde sayılan amaçlara yönelik olduğunda suçun maddi unsuru yine
oluşacaktır. Hükmün başındaki yapay ibaresi, hükmün sonundaki alım ve satım
ibaresini değil aradaki amaçları nitelemektedir. Bu nedenle, suçun maddi unsurunu tek başına yasal bir görüntüye sahip olan ve fakat belirli bir amaç için koordineli olarak gerçekleştirildiklerinde manipülasyona neden olan alım ve satımlar oluşturmaktadır.

Öte yandan, yapay alım ve satımın büyüklüğü konusunda bir alt ve üst sınır
söz konusu değildir. Hisse senedinde kontrolü sağlayarak fiyat hakimiyeti kurmaya yönelik bir manipülasyon için gerekli miktar çok büyük olabileceği gibi, hisse senedinin kapanış fiyatının belirlenmesi için borsadaki asgari işlem miktarı olan bir lotluk alış da yeterli olabilmektedir.

İşlem bazlı manipülasyon suçunun neticesi sermaye piyasası araçlarının
fiyatının etkilenmesi tehlikesidir. SPKn md. 47/A-2 hükmü, fiili bir .tehlike suçu.
olarak düzenlemek suretiyle sonucun gerçekleşmesini şart koşmamıştır. Tehlike
suçlarında, doğrudan doğruya bir zararın doğması gerekli olmayıp, suç konusu olarak tanımlanan tehlikeli davranışlar cezalandırılmaktadır. Manipülasyon suçunu da tehlike suçu olarak tanımlayan yasa koyucunun amacı, sermaye piyasası araçlarının fiyatının yapay olarak etkilenmesine yönelik işlem gerçekleştiren kişilerin cezalandırılmasıdır.

Dolayısıyla, maddi unsurun mevcudiyeti için alım ve satım esnasında maddedeki
amaçların hedeflenmesi yeterlidir. Alım ve satım sonrasında amaçlanan etkinin
doğması veya bu ikisinin arasında illiyet bağının bulunması şart değildir.

Örneğin kişi alışları ile fiyatı yükseltmek isterken, piyasadaki diğer faktörler nedeniyle fiyat aynı kalmış ve düşmüş olsa dahi maddi unsur gerçekleşmiş olacaktır.

Suçun tehlike suçu olmasının diğer bir sonucu da, suçun unsurlarının
tamamlanması için yapılan işlemler sonucunda bir menfaat elde etmenin de şart
olmamasıdır. Bu bağlamda, gerçekleştirilen manipülasyon fiili neticesinde menfaat elde etmek mümkün olduğu gibi, yapılan masraflar ve fiyatların istenilen seviyeye çekilememesinden dolayı zarar da edilebilir. Piyasanın ve fiyatların yapay olarak etkilenmesi, sermaye piyasası araçlarının gerçek değerinin oluşmasına engel olduğundan, diğer yatırımcıları yanıltarak zarar etmelerine neden olmaktadır.

Dolayısıyla, suç konusu fiil manipülatif işlemlerle haksız menfaat temini değil, diğer yatırımcıları aldatma fiilidir. Bu nedenle, fiile iştirak edenlerin malvarlığında bir artışın veya azalışın gerçekleşmesi koşulu aranmamaktadır.

Suç bir tehlike suçu olmakla beraber, failin gerçekleştirdiği işlemler sonucu bir
menfaat sağlanması durumunda, SPKn.nun 47 nci maddesinin 2 nci fıkrası gereğince .ağır para cezası, üst sınır ile bağlı olmaksızın, suçun işlenmesi suretiyle temin edilen menfaatin üç katından az olamaz.. Söz konusu hükmün uygulanması açısından önemli olan ve vurgulanması gereken diğer bir husus ise, failin mamelekinde bir artışın meydana gelmesinin yanı sıra bir zarardan korunmanın da .menfaat. olarak değerlendirilmesidir.



b) İşlem Bazlı Manipülasyon Suçunun Manevi Unsuru:

Türk Ceza Kanununun 45 inci maddesinin birinci fıkrasında .Cürümde kasdın
bulunmaması cezayı kaldırır. denilmektedir. Aynı Kanunun 11 inci maddesinde ağır para ve hapis cezaları cürümler arasında sayılmakta; 10 uncu maddesinde ise .Bu kanundaki hükümler, hususi ceza kanunlarının buna muhalif olmayan mevaddı hakkında da tatbik olunur. denmek suretiyle, hükümlerin diğer kanunlardaki ceza hükümlerini de kapsadığı ifade edilmektedir.

SPKn md. 47/A-2 hükmünde tanımlanan işlem bazlı manipülasyon suçu için
aynı maddede ağır para ve hapis cezaları öngörüldüğünden, Türk Ceza Kanununun anılan hükümleri gereğince bu suçun varlığında da kasıt unsuru aramak gerekmektedir.

Buradaki kast, fiili bilerek ve isteyerek gerçekleştirmeyi ifade eden .genel kast.
unsurudur. Dolayısıyla, kişi bilerek ve isteyerek alım ve satım yapmış ise Türk Ceza Kanununda öngörülen kast unsuru gerçekleşmiş olacaktır.

Hükmün özelliği ayrıca .özel kastı. gerektirmesidir. Özel kast maddede sayılan
amaçlardır. Bu amaçlar ise .yapay olarak sermaye piyasası araçlarının

- arz ve talebini etkilemek,

- aktif bir piyasanın varlığı izlenimini uyandırmak,

- fiyatlarını aynı seviyede tutmak, artırmak veya azaltmak.
olarak sayılmıştır.

Özel kastın tespitinde, sayılan amaçların gerçekleşmesinde çıkarı olan kişi veya
kişilerin bu amaçları gerçekleştirmeye elverişli alım ve satımları önem taşımaktadır.

Söz konusu kıstasın varlığı halinde alım satımlarda genel ve özel kastın bulunduğu sonucuna ulaşılacaktır.




2- Bilgi Bazlı Manipülasyon (SPKn md. 47/A-3)

SPKn.nun 47 nci maddesinin (A-3) bendinde, aynı maddenin (A-2) bendinde öngörülen işlem bazlı manipülasyona paralel olarak, sermaye piyasası araçlarının değerini etkileyebilecek bilgiye dayanan bazı fiiller cezai müeyyideye bağlanmıştır.

Anılan düzenleme, .sermaye piyasası araçlarının değerini etkileyebilecek, yalan, yanlış, yanıltıcı, mesnetsiz bilgi verilmesi, haber yayılması, yorum yapılması ya da açıklamakla yükümlü olunan bilgilerin açıklanmamasının. 2 yıldan 5 yıla kadar hapis ve ağır para cezası ile cezalandırılacağını hükme bağlamıştır.

a) Bilgi Bazlı Manipülasyon Suçunun Maddi Unsuru

SPKn.nun 47/A-3 maddesi incelendiğinde, suçun maddi unsurunun çok geniş
tutulmuş olduğu görülmektedir. Hükümde manipülasyon sayılan fiiller şu şekilde
sayılmıştır:

Sermaye piyasası araçlarının değerini etkileyebilecek, yalan, yanlış, yanıltıcı,
mesnetsiz bilgi verilmesi, haber yayılması, yorum yapılması ya da açıklamakla
yükümlü olunan bilgilerin açıklanmaması.

Söz konusu fiilin de .elverişli. olması, yani sermaye piyasası araçlarının
değerini etkileyebilecek nitelikte bulunması gereklidir. Maddi unsurun oluşabilmesi için bilgi, haber veya yorumun .yalan yanlış, yanıltıcı veya mesnetsiz. olması gerekmektedir. Yanlış, yanıltıcı, mesnetsiz haber, bilgi veya yorumda, .yalan.dan farklı olarak bir gerçeklik payı mevcuttur. Ancak, haber veya bilginin veriliş tarzı ve yorumun yapılış biçimi başkasını hataya düşürecek niteliktedir. Özellikle bilgi ve haberlerin abartılmış olması, yorumun da yanlış sonuçlara götürecek nitelikte olmasında durum bu şekildedir.

Bilgi bazlı manipülasyon suçunda fiilin sermaye piyasası araçlarının değerini etkilemesi, bir başka deyişle sonucun gerçekleşmesi şart değildir. SPKn md. 47/A-3 hükmünde de fiil bir .tehlike suçu. olarak düzenlenmiştir. Tehlike suçlarında, doğrudan doğruya bir zararın doğması şart olmayıp, suç konusu olarak tanımlanan tehlikeli davranışlar cezalandırılmaktadır. Dolayısıyla, hareketin sonuç vermesi değil, verebilecek nitelikte olması gerekmektedir. Suçun tehlike suçu olmasının diğer bir sonucu, suçun unsurlarının tamamlanmış olması için yapılan işlemler sonucunda bir menfaat elde etmenin de şart olmamasıdır.



b) Bilgi Bazlı Manipülasyon Suçunun Manevi Unsuru

SPKn md. 47/A-3 hükmünde tanımlanan bilgi bazlı manipülasyon suçu için aynı maddede ağır para ve hapis cezaları öngörüldüğünden, bu suçun varlığında da kasıt unsuru aramak gerekmektedir.

Buradaki kast fiili bilerek ve isteyerek gerçekleştirmeyi ifade eden genel kast unsurudur. Dolayısıyla, kişi bilerek ve isteyerek maddi unsuru gerçekleştirmiş ise kast unsuru gerçekleşmiş olacaktır. Fail hem verdiği bilginin, yaydığı haberin, yaptığı yorumun ya da açıklamadığı bilginin sermaye piyasası araçlarının değerini etkileyebilecek nitelikte yalan, yanlış, yanıltıcı olduğunu bilecek, hem de böyle bir bilgiyi vermeyi, haberi yaymayı ve yorumu yapmayı ya da açıklama yapmaktan kaçınmayı istemesi gerekecektir.